{"id":182,"date":"2023-03-08T20:46:13","date_gmt":"2023-03-08T19:46:13","guid":{"rendered":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/?p=182"},"modified":"2023-03-08T20:51:58","modified_gmt":"2023-03-08T19:51:58","slug":"janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/","title":{"rendered":"Janusz Gedymin Zieli\u0144ski wobec ogranicze\u0144 kapitalizmu i socjalizmu Cz\u0119\u015b\u0107 I (z ksi\u0105\u017cki Janusz Gedymin Zieli\u0144ski 1931-1979. Portret ekonomisty)"},"content":{"rendered":"

Kapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji<\/span><\/h1>\n

Monopolizacja gospodarki kapitalistycznej na prze\u0142omie XIX i XX wieku doprowadzi\u0142a do napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych w zwi\u0105zku z rosn\u0105c\u0105 przepa\u015bci\u0105 pomi\u0119dzy poziomem wynagrodzenia czynnika pracy a zyskami z kapita\u0142u. Ekonomi\u015bci, wobec rosn\u0105cej roli wielkich przedsi\u0119biorstw w produkcji, starali si\u0119 znale\u017a\u0107 sposoby rozwi\u0105zania problem\u00f3w biedy i bezrobocia wynikaj\u0105cych z cyklu koniunkturalnego, postuluj\u0105c redystrybucj\u0119 dochodu lub aktywno\u015b\u0107 pa\u0144stwa w zakresie utrzymania poziomu inwestycji zapewniaj\u0105cego pe\u0142ne zatrudnienie.
\nJak twierdzi\u0142 A. Hansen, w XIX w. brak ogranicze\u0144 w dzia\u0142alno\u015bci ma\u0142ych manufaktur i rzemios\u0142a dawa\u0142 ludziom szans\u0119 na sukces ekonomiczny, ale w wieku XX sukces ten zale\u017cny by\u0142 w coraz wi\u0119kszym stopniu od mo\u017cliwo\u015bci znalezienia pracy w wielkich przedsi\u0119biorstwach zlokalizowanych w du\u017cych miastach (Hansen, 1947, s. 14). Przemiany te przyczyni\u0142y si\u0119 do wzrostu popularno\u015bci my\u015bli socjalistycznej w\u015br\u00f3d intelektualist\u00f3w cz\u0119\u015bci \u015bwiata.<\/p>\n

Monopol postrzegano jako podmiot niekorzystny z punktu widzenia alokacji zasob\u00f3w zar\u00f3wno w gospodarce kapitalistycznej, jak i p\u00f3\u017aniejszej socjalistycznej, co podda\u0142 analizie J.G. Zieli\u0144ski, zwracaj\u0105c dodatkowo uwag\u0119 na wp\u0142yw wielkich przedsi\u0119biorstw na spo\u0142ecze\u0144stwo.
\nPodej\u015bcie J.G. Zieli\u0144skiego do tego zagadnienia jest wielowymiarowe i aktualne, poniewa\u017c analizowa\u0142 on wady i zalety zar\u00f3wno prywatnej, jak i pa\u0144stwowej w\u0142asno\u015bci monopoli, co ci\u0105gle stanowi przedmiot dyskusji ekonomist\u00f3w. Dostrzega\u0142 tak\u017ce wp\u0142yw tzw. wielkiego biznesu na spo\u0142ecze\u0144stwo, ukazuj\u0105c zagro\u017cenia, jakie niesie ze sob\u0105 promowanie umiej\u0119tno\u015bci dzia\u0142ania zespo\u0142owego i podzielania wsp\u00f3lnych warto\u015bci s\u0142u\u017c\u0105cych korporacjom kosztem indywidualizmu. Jego spos\u00f3b ujmowania zjawisk ekonomicznych charakteryzowa\u0142 wysoki poziom obiektywizmu, dzi\u0119ki czemu nie popad\u0142 w doktrynerstwo. Obok zalet uspo\u0142ecznienia wielkich przedsi\u0119biorstw postulowa\u0142 wprowadzenie mechanizmu rynkowego w odpowiednich sektorach gospodarki socjalistycznej.<\/p>\n

Wed\u0142ug J.G. Zieli\u0144skiego monopol pozwala na oferowanie takiej ilo\u015bci d\u00f3br, kt\u00f3ra zapewnia najbardziej zyskown\u0105 cen\u0119, ale w swej istocie nie zmusza do takiego dzia\u0142ania. To w gospodarce kapitalistycznej istnieje naturalne za\u0142o\u017cenie, \u017ce pozycji monopolisty towarzyszy monopolistyczna polityka poda\u017cy i cen, lecz w gospodarce socjalistycznej centralny planista mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zalecenia monopoli\u015bcie np. dzier\u017cawienia ziemi po cenach, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 wykorzystanie ca\u0142ego funduszu ziemi, aby zr\u00f3wnowa\u017cy\u0107 poda\u017c z popytem (Zieli\u0144ski, 1989, s. 51). W zasadzie to w gospodarce kapitalistycznej pa\u0144stwo ma ograniczony wp\u0142yw na dzia\u0142ania monopolist\u00f3w, kt\u00f3rych nie mo\u017ce zmusi\u0107 do zwi\u0119kszenia poda\u017cy (Zieli\u0144ski, 1989). Z tego punktu widzenia pa\u0144stwowa w\u0142asno\u015b\u0107 monopolu ma przewag\u0119 nad prywatn\u0105, lecz pod warunkiem, \u017ce celem urz\u0119dnik\u00f3w reprezentuj\u0105cych pa\u0144stwo jest zagwarantowanie r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy poda\u017c\u0105 a popytem. W rzeczywisto\u015bci gospodarek socjalistycznych motywy, kt\u00f3rymi kierowali si\u0119 dyrektorzy pa\u0144stwowych przedsi\u0119biorstw nie zawsze by\u0142y zbie\u017cne z interesem spo\u0142ecznym. Zagadnienie to zostanie przedstawione przy okazji prezentacji pogl\u0105du J.G. Zieli\u0144skiego na b\u0142\u0119dne za\u0142o\u017cenie ekonomii politycznej socjalizmu dotycz\u0105ce natury ludzkiej.<\/p>\n

J.G. Zieli\u0144ski podkre\u015bla\u0142 zalety pa\u0144stwowej w\u0142asno\u015bci monopoli wobec faktu, i\u017c w gospodarce kapitalistycznej prowadz\u0105 one do nieprawid\u0142owej alokacji zasob\u00f3w poprzez ograniczenie produkcji dla utrzymania wysokich cen, co oznacza, \u017ce ilo\u015b\u0107 czynnik\u00f3w produkcji zatrudnionych w ga\u0142\u0119ziach zmonopolizowanych jest mniejsza, ni\u017c mog\u0142aby by\u0107 w warunkach idealnej alokacji (Zieli\u0144ski, 1989, s. 126). W zwi\u0105zku z tym nadwy\u017cka czynnik\u00f3w wytw\u00f3rczych musi by\u0107 zatrudniona w innych ga\u0142\u0119ziach gospodarki, w kt\u00f3rych ma mniejsz\u0105 produktywno\u015b\u0107 kra\u0144cow\u0105 lub pozostaje niezatrudniona. Rodzi to powa\u017cne problemy spo\u0142eczne w postaci bezrobocia przymusowego.
\nCo wi\u0119cej, J.G. Zieli\u0144ski uwa\u017ca\u0142, \u017ce w gospodarce socjalistycznej by\u0142o mo\u017cliwe wyeliminowanie typowych praktyk monopolistycznych, a nawet uruchomienie efektywnego mechanizmu konkurencji jako sposobu uzyskania danych dla rachunku ekonomicznego (Zieli\u0144ski, 1989, s. 54). Twierdzi\u0142 on, \u017ce stworzenie warunk\u00f3w wolnokonkurencyjnych w socjalizmie mo\u017ce by\u0107 \u0142atwiejsze ni\u017c w kapitalizmie (woln\u0105 konkurencj\u0119 nale\u017cy tu rozumie\u0107 jako zbli\u017con\u0105 do modelu konkurencji doskona\u0142ej w ramach paradygmatu neoklasycznego). Je\u017celi przyjmie si\u0119 za idealn\u0105 alokacj\u0119 zasob\u00f3w takie ich wykorzystanie, jakie zapewnia konkurencja doskona\u0142a, to rzeczywisto\u015b\u0107 kapitalistyczna znacz\u0105co od niej odbiega przede wszystkim z powodu wspomnianych zjawisk monopolistycznych, istnienia r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy kosztami indywidualnymi i spo\u0142ecznymi procesu gospodarowania oraz wykorzystywania reklamy, o kt\u00f3rej b\u0119dzie mowa (Zieli\u0144ski, 1989, s. 125).<\/p>\n

Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce U. Grzelo\u0144ska, nale\u017c\u0105ca do szko\u0142y Wakara, uwa\u017ca, i\u017c zar\u00f3wno J.G. Zieli\u0144ski, jak i pozostali \u201ewakarowcy\u201d byli do\u015b\u0107 naiwni w przekonaniu o mo\u017cliwo\u015bci istnienia m\u0105drej i obiektywnej w\u0142adzy, kt\u00f3ra wie, co jest racjonalne, a tak\u017ce chce bra\u0107 pod uwag\u0119 racjonalne przes\u0142anki, podejmuj\u0105c decyzje gospodarcze. Wed\u0142ug U. Grzelo\u0144skiej \u017caden z tych warunk\u00f3w nie wyst\u0119puje w prawdziwym \u017cyciu. By\u0107 mo\u017ce stanowisko J.G. Zieli\u0144skiego w tej sprawie uleg\u0142oby modyfikacji, gdyby nie przedwczesna jego \u015bmier\u0107.<\/p>\n

J.G. Zieli\u0144ski uwa\u017ca\u0142 jednak, \u017ce tylko uspo\u0142ecznienie wielkich przedsi\u0119biorstw mo\u017ce przynie\u015b\u0107 oczekiwane efekty w sferach wielko\u015bci produkcji i zatrudnienia. Krytykowa\u0142 w zwi\u0105zku z tym interwencjonizm pa\u0144stwowy w gospodarce kapitalistycznej: \u201eEfektywna kontrola nad \u017cyciem gospodarczym w skali og\u00f3lnonarodowej bez posiadania w\u0142asno\u015bci podstawowych \u015brodk\u00f3w produkcji jest niezwykle utrudniona. Istnieje tylko jedna alternatywa, albo kontrola staje si\u0119 fikcj\u0105, albo prawa wynikaj\u0105ce z prywatnej w\u0142asno\u015bci s\u0105 coraz bardziej naruszane i ograniczane. Je\u017celi nawet nie nast\u0119puje formalne uspo\u0142ecznienie, taka \u00bbw\u0142asno\u015b\u0107 prywatna\u00ab coraz bardziej oddala si\u0119 od tego, co zwykli\u015bmy \u0142\u0105czy\u0107 z tym poj\u0119ciem\u201d (Zieli\u0144ski, 1989, s. 62).<\/p>\n

J.G. Zieli\u0144ski dostrzega\u0142, \u017ce pa\u0144stwo w gospodarce kapitalistycznej mo\u017ce zniekszta\u0142ca\u0107 dzia\u0142anie rynku poprzez wp\u0142yw na decyzje prywatnych przedsi\u0119biorstw, kt\u00f3re bior\u0105 pod uwag\u0119 opr\u00f3cz wielko\u015bci ekonomicznych tak\u017ce regulacje. Nie zostaje wtedy zrealizowany w pe\u0142ni zar\u00f3wno cel maksymalizacji zysku (lub warto\u015bci przedsi\u0119biorstwa), jak i interes spo\u0142eczny rozumiany w tym przypadku jako maksymalizacja poda\u017cy przez monopolist\u0119. Dlatego J.G. Zieli\u0144ski uznawa\u0142 za konieczne upa\u0144stwowienie monopoli. W szczeg\u00f3lno\u015bci uwa\u017ca\u0142, \u017ce niekontrolowany mechanizm rynkowy nigdy nie gwarantuje pe\u0142nego zatrudnienia (Zieli\u0144ski, 1989, s. 126). Co ciekawe, twierdzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce bezrobocie ma nie tylko wady, ale te\u017c zalet\u0119. Stanowi ono u\u0142atwienie polityki kadrowej w wielkich korporacjach, co sprzyja zwi\u0119kszaniu wydajno\u015bci pracy (Zieli\u0144ski, 1989, s. 21). Tak rozumiana wydajno\u015b\u0107 nie mog\u0142a jednak dominowa\u0107 nad celami spo\u0142ecznymi w systemie gospodarki planowanej.<\/p>\n

Problem bezrobocia by\u0142 dla J.G. Zieli\u0144skiego bardzo wa\u017cnym argumentem na rzecz pa\u0144stwowej w\u0142asno\u015bci wielkich przedsi\u0119biorstw. Zgodnie z pogl\u0105dami przedstawicieli ekonomii politycznej socjalizmu pr\u00f3by zapobiegania bezrobociu przez rz\u0105dy kraj\u00f3w kapitalistycznych stwarza\u0142y zagro\u017cenie umacniania monopoli dzi\u0119ki publicznym \u015brodkom. Uwa\u017cano wi\u0119c, \u017ce lepszym rozwi\u0105zaniem jest ich upa\u0144stwowienie. Stanowisko to wydaje si\u0119 uzasadnione wobec faktu, \u017ce od czasu I wojny \u015bwiatowej, a zw\u0142aszcza kryzysu lat 30. XX w. korporacje coraz \u015bci\u015blej zacz\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z rz\u0105dami (Pirou, 1939, s. 106).
\nJ.G. Zieli\u0144ski podkre\u015bla\u0142, \u017ce w gospodarkach rynkowych monopolizacja prowadzi tak\u017ce do nier\u00f3wnego podzia\u0142u w\u0142asno\u015bci i dochod\u00f3w (Zieli\u0144ski, 1989, s. 128). Wydatki rz\u0105dowe maj\u0105ce na celu zapobieganie spadkowi poziomu produkcji i zatrudnienia trafiaj\u0105 cz\u0119sto do najbogatszych, utrwalaj\u0105c nier\u00f3wno\u015bci oraz siln\u0105 pozycj\u0119 monopolist\u00f3w na rynku. Uspo\u0142ecznienie przedsi\u0119biorstw monopolistycznych daje pa\u0144stwu mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontroli tych ga\u0142\u0119zi gospodarki, kt\u00f3re s\u0105 dalekie od modelu konkurencji doskona\u0142ej i nie sprzyjaj\u0105 efektywnej alokacji zasob\u00f3w (przy uwzgl\u0119dnieniu wszystkich mankament\u00f3w pa\u0144stwowej w\u0142asno\u015bci czynnik\u00f3w wytw\u00f3rczych, o kt\u00f3rych pisa\u0142 J.G. Zieli\u0144ski).<\/p>\n

Kwestia wyeliminowania nier\u00f3wno\u015bci poprzez nacjonalizacj\u0119 jest wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie kontrowersyjna i nie do przyj\u0119cia, ale godna uwagi, zw\u0142aszcza w \u015bwietle sytuacji gospodarczej Polski w okresie poprzedzaj\u0105cym II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105. W tym kontek\u015bcie w\u0142a\u015bnie nale\u017cy analizowa\u0107 pogl\u0105dy J.G. Zieli\u0144skiego.
\nW Polsce tamtego okresu pozycj\u0119 monopolistyczn\u0105 mieli w\u0142a\u015bciciele ziemscy, a przemys\u0142 dopiero powstawa\u0142. Uprzemys\u0142owienie Polski po II wojnie \u015bwiatowej by\u0142o ogromnym wyzwaniem wobec zniszcze\u0144 wojennych, kt\u00f3re na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na wcze\u015bniejsze problemy gospodarcze, w szczeg\u00f3lno\u015bci dotycz\u0105ce agrarnego charakteru polskiej gospodarki i roli rzemios\u0142a. W zwi\u0105zku z tym J.G. Zieli\u0144ski podkre\u015bla\u0142, \u017ce wprowadzenie w Polsce gospodarki centralnie planowanej nie by\u0142o do ko\u0144ca zgodne z pogl\u0105dami K. Marksa: \u201eWbrew wskazaniom Marksa, i\u017c warunkiem pomy\u015blnej nacjonalizacji jest uprzedni wysoki stopie\u0144 koncentracji przemys\u0142u, podczas pierwszych trzech lat Planu Sze\u015bcioletniego upa\u0144stwowiono praktycznie r\u00f3\u017cne rodzaje ma\u0142ych prywatnych przedsi\u0119biorstw lub te\u017c zosta\u0142y one przej\u0119te przez tzw.\u00bbsp\u00f3\u0142dzielnie pracy\u00ab. Nie oszcz\u0119dzono nawet sektora rzemie\u015blniczego maj\u0105cego niepo\u015blednie znaczenie w mniej rozwini\u0119tych krajach Europy Wschodniej, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c Polski\u2013obci\u0105\u017caj\u0105c go nadmiernymi podatkami\u201d (Zieli\u0144ski, 1981, s. 23).<\/p>\n

Zdaniem J.G. Zieli\u0144skiego w celu rozwi\u0105zania problemu niedobor\u00f3w oraz niskiej jako\u015bci towar\u00f3w nale\u017ca\u0142o stworzy\u0107 warunki rozwoju ma\u0142ych, prywatnych firm i zak\u0142ad\u00f3w rzemie\u015blniczych, co pozwoli\u0142oby na dzia\u0142anie naturalnych si\u0142 rynkowych. Autor dostrzega\u0142, \u017ce ma\u0142e przedsi\u0119biorstwa szybko reaguj\u0105 na sygna\u0142y rynku, dzi\u0119ki czemu sprawnie dostosowuj\u0105 ceny i struktur\u0119 produkcji do potrzeb konsument\u00f3w. Wprowadzenie gospodarki centralnie planowanej w kraju rolniczym i ograniczenie roli sektora prywatnego, w kt\u00f3rym wielki przemys\u0142 nie odgrywa\u0142 takiej roli, jak w krajach rozwini\u0119tych, przyczyni\u0142o si\u0119 przede wszystkim do niepowodze\u0144 w sferze zaspokojenia potrzeb ludno\u015bci. W konsekwencji od ko\u0144ca lat 50. XX w. toczy\u0142a si\u0119 z przerwami dyskusja nad reform\u0105 przyj\u0119tego systemu gospodarczego, w kt\u00f3rej bra\u0142 udzia\u0142 tak\u017ce J.G. Zieli\u0144ski, krytykuj\u0105c stosowanie rachunku bezpo\u015bredniego.
\nBrak d\u0142ugiej tradycji przedsi\u0119biorczo\u015bci oraz indywidualizmu w Polsce i pojawienie si\u0119 wielkich pa\u0144stwowych zak\u0142ad\u00f3w produkcyjnych, w kt\u00f3rych kariera zawodowa by\u0142a uzale\u017cniona w du\u017cej mierze od uleg\u0142o\u015bci pracownik\u00f3w wobec w\u0142adzy, wp\u0142yn\u0119\u0142y na bierno\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa i brak inicjatywy sprzyjaj\u0105cej wzrostowi wydajno\u015bci.<\/p>\n

J.G. Zieli\u0144ski uwa\u017ca\u0142, \u017ce rozw\u00f3j wielkich korporacji w systemie kapitalistycznym spowodowa\u0142 pojawienie si\u0119 problem\u00f3w podobnych do wyst\u0119puj\u0105cych w gospodarce socjalistycznej. Obejmuj\u0105 one m.in. kwestie relacji ludzkich sprzyjaj\u0105cych efektywnej produkcji, odpowiedniej kadry kierowniczej oraz wzgl\u0119dnych zalet centralizacji i decentralizacji w podejmowaniu decyzji (Zieli\u0144ski, 1962, s. 5). Podkre\u015bla\u0142, \u017ce wielkie przedsi\u0119biorstwa \u0142\u0105czy najemny charakter personelu (wymusza to stosowanie skomplikowanego systemu bod\u017ac\u00f3w) oraz rozmiary wykluczaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 osobistej kontroli przez w\u0142a\u015bcicieli (Zieli\u0144ski, 1962, s. 20). Kierownictwo wielkich przedsi\u0119biorstw kapitalistycznych i socjalistycznych nierzadko nie zna\u0142o specyfiki procesu produkcyjnego. W przypadku podmiot\u00f3w w gospodarce centralnie planowanej kierownictwo mog\u0142o pochodzi\u0107 z nadania politycznego. Z kolei w gospodarce kapitalistycznej dostrzegano ryzyko oddawania przedsi\u0119biorstw pod zarz\u0105d finansist\u00f3w w miejsce technik\u00f3w, co prowadzi\u0142o do koncentracji na zysku ze spekulacji, a nie na zysku z produkcji (Pirou, 1937, s. 90).<\/p>\n

Wraz ze wzrostem rozmiar\u00f3w przedsi\u0119biorstw pojawi\u0142 si\u0119 problem coraz bardziej rozmytej struktury w\u0142asno\u015bci i coraz wi\u0119kszego udzia\u0142u gie\u0142dy w finansowaniu ich dzia\u0142alno\u015bci, co nie sprzyja\u0142o stabilno\u015bci gospodarki rynkowej. Przynios\u0142o to tak\u017ce okre\u015blone skutki spo\u0142eczne. J.G. Zieli\u0144ski stwierdzi\u0142, \u017ce dosz\u0142o do wyparcia tradycyjnego przedsi\u0119biorcy przez \u201ecz\u0142owieka organizacji\u201d (the organization man) przepojonego zrozumieniem potrzeb i d\u0105\u017ce\u0144 korporacji, co poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 wytworzenie si\u0119 nowej etyki spo\u0142ecznej odpowiadaj\u0105cej wymogom i potrzebom wieku korporacji\u2013 wieku kolektywno-biurokratycznych gigant\u00f3w (Zieli\u0144ski, 1962, s. 12). Kolektywizm przedsi\u0119biorstw w gospodarce socjalistycznej rozumiany jako pogl\u0105d przeciwstawny indywidualizmowi, traktuj\u0105cy zbiorowo\u015b\u0107 jako elementarn\u0105 jednostk\u0119 spo\u0142eczn\u0105, nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od kolektywizmu korporacji w gospodarce rynkowej. Jednostka jest tylko elementem tworz\u0105cym wi\u0119ksz\u0105, \u201ewa\u017cniejsz\u0105\u201d ca\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3rej interesowi musz\u0105 by\u0107 podporz\u0105dkowane jej dzia\u0142ania: \u201e(\u2026)wraz ze wzrostem organizacji istnieje naturalna, i nie pozbawiona podstaw, tendencja do g\u0142oszenia tezy \u00bbkolektyw wszystkim \u2013 jednostka niczym\u00ab. Wobec ogromu zada\u0144, wk\u0142ad nawet najwybitniejszej jednostki ma\u0142o wa\u017cy na ko\u0144cowych rezultatach, \u00bbteam\u00ab jest wszechpot\u0119\u017cny\u201d (Zieli\u0144ski, 1962, s. 95\u201396).<\/p>\n

Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 tez\u0119, \u017ce \u015bwiat indywidualizmu, o kt\u00f3ry walczyli ekonomi\u015bci klasyczni, min\u0105\u0142 wraz z pojawieniem si\u0119 korporacji. J.G. Zieli\u0144ski uwa\u017ca\u0142, \u017ce charakteryzuje je wr\u0119cz niech\u0119\u0107 do silnych indywidualno\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 warto\u015bci\u0105 dla spo\u0142ecze\u0144stwa, a wielka produkcja sprzyja postawom konformistycznym: \u201ePowstaje tu szereg pyta\u0144, kt\u00f3rych i socjalizm, jako ustr\u00f3j oparty na wielkiej produkcji, nie jest w stanie unikn\u0105\u0107: czy jest to tendencja s\u0142uszna [popyt na konformist\u00f3w], czy te\u017c nale\u017cy si\u0119 jej przeciwstawia\u0107 i jak?(\u2026)Jakie spo\u0142ecze\u0144stwo zostanie ukszta\u0142towane w warunkach, gdzie konformizm jest atutem, cech\u0105 poszukiwan\u0105 i wymagan\u0105?\u201d(Zieli\u0144ski, 1962, s. 96\u201397).
\nPowy\u017cszy pogl\u0105d w \u015bwietle do\u015bwiadcze\u0144 \u017cyciowych J.G. Zieli\u0144skiego nabiera szczeg\u00f3lnego znaczenia, poniewa\u017c ukazuje postaw\u0119 naukowca, kt\u00f3remu by\u0142o daleko do konformizmu. Sam fakt wsp\u00f3\u0142pracy z A. Wakarem \u015bwiadczy o braku ch\u0119ci bezkrytycznego podporz\u0105dkowania si\u0119 dominuj\u0105cej doktrynie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji Monopolizacja gospodarki kapitalistycznej na prze\u0142omie XIX i XX wieku doprowadzi\u0142a do napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych w zwi\u0105zku z rosn\u0105c\u0105 przepa\u015bci\u0105 pomi\u0119dzy poziomem wynagrodzenia czynnika pracy a zyskami z kapita\u0142u. Ekonomi\u015bci, wobec rosn\u0105cej roli wielkich przedsi\u0119biorstw w produkcji, starali si\u0119 znale\u017a\u0107 sposoby rozwi\u0105zania problem\u00f3w biedy i bezrobocia wynikaj\u0105cych z cyklu koniunkturalnego, postuluj\u0105c…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"class_list":["post-182","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii-pl"],"yoast_head":"\nKapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Problem monopolizacji z punktu widzenia jednostki by\u0142 istotny zar\u00f3wno w gospodarce socjalistycznej, jak i kapitalistycznej.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Kapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Problem monopolizacji z punktu widzenia jednostki by\u0142 istotny zar\u00f3wno w gospodarce socjalistycznej, jak i kapitalistycznej.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2023-03-08T19:46:13+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-03-08T19:51:58+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Ma\u0142gorzata Korczyk\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Ma\u0142gorzata Korczyk\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"11 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Ma\u0142gorzata Korczyk\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/6f2d9ad72a06442fdd15f2d3bb0cc189\"},\"headline\":\"Janusz Gedymin Zieli\u0144ski wobec ogranicze\u0144 kapitalizmu i socjalizmu Cz\u0119\u015b\u0107 I (z ksi\u0105\u017cki Janusz Gedymin Zieli\u0144ski 1931-1979. Portret ekonomisty)\",\"datePublished\":\"2023-03-08T19:46:13+00:00\",\"dateModified\":\"2023-03-08T19:51:58+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/\"},\"wordCount\":2254,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#organization\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/\",\"name\":\"Kapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-03-08T19:46:13+00:00\",\"dateModified\":\"2023-03-08T19:51:58+00:00\",\"description\":\"Problem monopolizacji z punktu widzenia jednostki by\u0142 istotny zar\u00f3wno w gospodarce socjalistycznej, jak i kapitalistycznej.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Janusz Gedymin Zieli\u0144ski wobec ogranicze\u0144 kapitalizmu i socjalizmu Cz\u0119\u015b\u0107 I (z ksi\u0105\u017cki Janusz Gedymin Zieli\u0144ski 1931-1979. Portret ekonomisty)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/\",\"name\":\"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#organization\",\"name\":\"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii\",\"url\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/03\\\/cropped-ECONMICROSCOPE-RGB-POZIOM-MONO-KONTRA-BORDO-scaled-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/03\\\/cropped-ECONMICROSCOPE-RGB-POZIOM-MONO-KONTRA-BORDO-scaled-1.jpg\",\"width\":2560,\"height\":925,\"caption\":\"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/6f2d9ad72a06442fdd15f2d3bb0cc189\",\"name\":\"Ma\u0142gorzata Korczyk\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/wp-content\\\/wphb-cache\\\/gravatar\\\/e7c\\\/e7c62cd55be8245b5085d5223286d572x96.jpg\",\"url\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/wp-content\\\/wphb-cache\\\/gravatar\\\/e7c\\\/e7c62cd55be8245b5085d5223286d572x96.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/wp-content\\\/wphb-cache\\\/gravatar\\\/e7c\\\/e7c62cd55be8245b5085d5223286d572x96.jpg\",\"caption\":\"Ma\u0142gorzata Korczyk\"},\"sameAs\":[\"http:\\\/\\\/www.econmicroscope.com\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/econmicroscope.com\\\/pl\\\/author\\\/malgorzata-korczyk\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Kapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji","description":"Problem monopolizacji z punktu widzenia jednostki by\u0142 istotny zar\u00f3wno w gospodarce socjalistycznej, jak i kapitalistycznej.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Kapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji","og_description":"Problem monopolizacji z punktu widzenia jednostki by\u0142 istotny zar\u00f3wno w gospodarce socjalistycznej, jak i kapitalistycznej.","og_url":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/","og_site_name":"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii","article_published_time":"2023-03-08T19:46:13+00:00","article_modified_time":"2023-03-08T19:51:58+00:00","author":"Ma\u0142gorzata Korczyk","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Ma\u0142gorzata Korczyk","Szacowany czas czytania":"11 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/"},"author":{"name":"Ma\u0142gorzata Korczyk","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#\/schema\/person\/6f2d9ad72a06442fdd15f2d3bb0cc189"},"headline":"Janusz Gedymin Zieli\u0144ski wobec ogranicze\u0144 kapitalizmu i socjalizmu Cz\u0119\u015b\u0107 I (z ksi\u0105\u017cki Janusz Gedymin Zieli\u0144ski 1931-1979. Portret ekonomisty)","datePublished":"2023-03-08T19:46:13+00:00","dateModified":"2023-03-08T19:51:58+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/"},"wordCount":2254,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#organization"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/","url":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/","name":"Kapitalizm i socjalizm a problem monopolizacji","isPartOf":{"@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#website"},"datePublished":"2023-03-08T19:46:13+00:00","dateModified":"2023-03-08T19:51:58+00:00","description":"Problem monopolizacji z punktu widzenia jednostki by\u0142 istotny zar\u00f3wno w gospodarce socjalistycznej, jak i kapitalistycznej.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/janusz-gedymin-zielinski-wobec-ograniczen-kapitalizmu-i-socjalizmu-czesc-i-z-ksiazki-janusz-gedymin-zielinski-1931-1979-portret-ekonomisty\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Janusz Gedymin Zieli\u0144ski wobec ogranicze\u0144 kapitalizmu i socjalizmu Cz\u0119\u015b\u0107 I (z ksi\u0105\u017cki Janusz Gedymin Zieli\u0144ski 1931-1979. Portret ekonomisty)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#website","url":"https:\/\/econmicroscope.com\/","name":"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/econmicroscope.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#organization","name":"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii","url":"https:\/\/econmicroscope.com\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/cropped-ECONMICROSCOPE-RGB-POZIOM-MONO-KONTRA-BORDO-scaled-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/cropped-ECONMICROSCOPE-RGB-POZIOM-MONO-KONTRA-BORDO-scaled-1.jpg","width":2560,"height":925,"caption":"\u015awiat pod lup\u0105 ekonomii"},"image":{"@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/#\/schema\/person\/6f2d9ad72a06442fdd15f2d3bb0cc189","name":"Ma\u0142gorzata Korczyk","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-content\/wphb-cache\/gravatar\/e7c\/e7c62cd55be8245b5085d5223286d572x96.jpg","url":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-content\/wphb-cache\/gravatar\/e7c\/e7c62cd55be8245b5085d5223286d572x96.jpg","contentUrl":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-content\/wphb-cache\/gravatar\/e7c\/e7c62cd55be8245b5085d5223286d572x96.jpg","caption":"Ma\u0142gorzata Korczyk"},"sameAs":["http:\/\/www.econmicroscope.com"],"url":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/author\/malgorzata-korczyk\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/182","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=182"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/182\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=182"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=182"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/econmicroscope.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=182"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}