Kwestia asymetrii informacji by\u0142a i jest wa\u017cnym przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 ekonomist\u00f3w. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych odpowiada ona za zawodno\u015b\u0107 rynku i uzasadnia interwencj\u0119 pa\u0144stwa. Podej\u015bcie J.G. Zieli\u0144skiego do tego zagadnienia zas\u0142uguje na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 ze wzgl\u0119du na oryginalno\u015b\u0107. J.G. Zieli\u0144ski odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do problemu asymetrii informacji, nawi\u0105zuj\u0105c do s\u0142ynnego sporu pomi\u0119dzy Ludwigiem von Misesem a Oskarem Langem (wk\u0142ad do dyskusji wni\u00f3s\u0142 tak\u017ce Friedrich Hayek w odniesieniu do niepe\u0142nej informacji), dotycz\u0105cego mo\u017cliwo\u015bci racjonalnego rachunku ekonomicznego w socjalizmie. Wnioski p\u0142yn\u0105ce z rozwa\u017ca\u0144 J.G. Zieli\u0144skiego odbiegaj\u0105 zar\u00f3wno od pogl\u0105du F. Hayeka, jak i O. Langego.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski rozpocz\u0105\u0142 swoje rozwa\u017cania od przytoczenia argument\u00f3w L. von Misesa, zgodnie z kt\u00f3rymi uspo\u0142ecznienie \u015brodk\u00f3w produkcji powoduje brak rynku na czynniki wytw\u00f3rcze, a to z kolei prowadzi do braku cen, co uniemo\u017cliwia wykonanie rachunku ekonomicznego, sprawiaj\u0105c, \u017ce racjonalna alokacja zasob\u00f3w jest niemo\u017cliwa (Zieli\u0144ski, 1989, s. 34). J.G. Zieli\u0144ski stwierdzi\u0142, \u017ce centralny planista m\u00f3g\u0142 jednak przy uk\u0142adaniu planu stosowa\u0107 zasady rachunku typu rynkowego, d\u0105\u017c\u0105c do wyr\u00f3wnania kra\u0144cowej produkcyjno\u015bci wszystkich czynnik\u00f3w produkcji. Zastrzeg\u0142 jednocze\u015bnie, \u017ce istnieje w tym rachunku mo\u017cliwo\u015b\u0107, i\u017c przyj\u0119ty uk\u0142ad cen i p\u0142ac nie zapewni maksymalizacji rentowno\u015bci. Wykonywaniu planu mo\u017ce towarzyszy\u0107 brak subiektywnej r\u00f3wnowagi podmiot\u00f3w gospodaruj\u0105cych (po stronie producent\u00f3w, po stronie nabywc\u00f3w lub po stronie producent\u00f3w i nabywc\u00f3w r\u00f3wnocze\u015bnie), co znajduje wyraz w rozbie\u017cno\u015bci kalkulacyjnych krzywych poda\u017cy i popytu z ilo\u015bciami wyprodukowanymi i zu\u017cytkowanymi (Zieli\u0144ski, 1989, s. 41). Autor zauwa\u017cy\u0142, \u017ce nawet doskona\u0142e wykonanie planu r\u00f3wnie\u017c nie \u015bwiadczy o tym, \u017ce jest to plan optymalny pod wzgl\u0119dem ekonomicznym, poniewa\u017c centralny planista nie dysponowa\u0142 doskona\u0142\u0105 wiedz\u0105 o rzeczywisto\u015bci w momencie uk\u0142adania planu ani doskona\u0142\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przewidywania, st\u0105d istnia\u0142a potrzeba ci\u0105g\u0142ego doskonalenia wiedzy.<\/p>\n
\nW tym kontek\u015bcie J.G. Zieli\u0144ski nawi\u0105za\u0142 do przekonania F. Hayeka o przewadze podejmowania decyzji przez jednostki na podstawie wiedzy rozproszonej nad centralnym planowaniem. Pomimo, \u017ce F. Hayek uwa\u017ca\u0142, i\u017c wolny rynek jest lepszym regulatorem od pa\u0144stwa ze wzgl\u0119du na brak istnienia zintegrowanej, pe\u0142nej wiedzy, kt\u00f3ra by\u0142aby znana wszystkim ludziom, mia\u0142 \u015bwiadomo\u015b\u0107 wagi w\u0142a\u015bciwego jej u\u017cycia. Wed\u0142ug F. Hayeka prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce wydajniejsza b\u0119dzie gospodarka rynkowa lub socjalistyczna, zale\u017cy przede wszystkim od tego, kt\u00f3ry z system\u00f3w zrobi wi\u0119kszy u\u017cytek z istniej\u0105cej wiedzy (Zieli\u0144ski, 1989, s. 45). J.G. Zieli\u0144ski zarzuci\u0142 mu, \u017ce nie doceni\u0142 mo\u017cliwo\u015bci integracji rozproszonej wiedzy przez centralnego planist\u0119, na rzecz kt\u00f3rego pracuje wielu ekspert\u00f3w, a tak\u017ce to, i\u017c idealizowa\u0142 mo\u017cliwo\u015bci prawid\u0142owego funkcjonowania poszczeg\u00f3lnych podmiot\u00f3w, kt\u00f3re dysponuj\u0105 skromn\u0105 ilo\u015bci\u0105 informacji. Wed\u0142ug J.G. Zieli\u0144skiego podstawow\u0105 zalet\u0105 gospodarki socjalistycznej by\u0142 fakt, \u017ce centralny planista wiedzia\u0142, czym dysponuje ka\u017cdy z uczestnik\u00f3w rachunku (przede wszystkim zna\u0142 zasoby przedsi\u0119biorstw), chocia\u017c nie istnia\u0142a gwarancja niepope\u0142niania przez niego b\u0142\u0119d\u00f3w. Ostatecznie jednak r\u00f3wnowaga jest trudna do osi\u0105gni\u0119cia zar\u00f3wno w gospodarce socjalistycznej, jak i rynkowej (Zieli\u0144ski, 1989, s. 44). Wynika to z faktu, \u017ce nikt nie dysponuje wiedz\u0105 pe\u0142n\u0105, a r\u00f3wnowaga pozostaje wy\u0142\u0105cznie konstrukcj\u0105 teoretyczn\u0105, do kt\u00f3rej realizacji mo\u017cna tylko zmierza\u0107.<\/p>\n
J.G. Zieli\u0144ski uwa\u017ca\u0142 w zwi\u0105zku z tym, \u017ce istnieje konieczno\u015b\u0107 analizy mo\u017cliwo\u015bci i defekt\u00f3w mechanizmu rynkowego, poniewa\u017c bez niej \u0142atwo wpa\u015b\u0107 w dwie skrajno\u015bci: stanowisko bezkrytycznie prorynkowe lub uniwersalnego planowania (Zieli\u0144ski, 1961, s. 190). Obawy takie by\u0142y uzasadnione w \u015bwietle transformacji gospodarczej w Polsce w latach 90. XX w., gdy nie liczono si\u0119 z negatywnymi skutkami urynkowienia wielu sektor\u00f3w gospodarki.<\/p>\n
\nKrytykuj\u0105c podej\u015bcie F. Hayeka, J.G. Zieli\u0144ski by\u0142 jednocze\u015bnie przekonany o potrzebie pozyskiwania danych do rachunku ekonomicznego z rynku: \u201eWszystkie elementy rachunku wyst\u0119puj\u0105cego w gospodarce rynkowej s\u0105 elementami koniecznymi dla podejmowania prawid\u0142owych decyzji ekonomicznych. Konieczno\u015b\u0107 ta rozci\u0105ga si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na gospodark\u0119 socjalistyczn\u0105\u201d (Zieli\u0144ski, 1989, s. 18).<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski z jednej strony postrzega\u0142 rynek jako \u017ar\u00f3d\u0142o warto\u015bciowych informacji, pozwalaj\u0105cych na prawid\u0142ow\u0105 kalkulacj\u0119. Z drugiej strony podkre\u015bla\u0142, \u017ce na decyzje ekonomiczne maj\u0105 wp\u0142yw czynniki pozaekonomiczne, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z kwesti\u0105 niepewno\u015bci wynikaj\u0105cej z istnienia konkurencji niedoskona\u0142ej (Zieli\u0144ski, 1989, s. 19). Niepewno\u015b\u0107 sprzyja nieefektywnej alokacji zasob\u00f3w \u2013 inwestorzy nie lokuj\u0105 kapita\u0142u w bran\u017cach przynosz\u0105cych najwy\u017csze zyski. Ponadto, chocia\u017c przedsi\u0119biorcy kapitalistyczni uwzgl\u0119dniaj\u0105 niepewno\u015b\u0107 w rachunku ekonomicznym, to jednak przyjmuj\u0105 zbyt kr\u00f3tki okres inwestycji z punktu widzenia stabilno\u015bci wzrostu gospodarczego (Zieli\u0144ski, 1989, s. 19). Zjawisko to sprzyja wahaniom produkcji i bezrobociu, a tak\u017ce niepodejmowaniu projekt\u00f3w u\u017cytecznych spo\u0142ecznie.<\/p>\n
\nStanowisko J.G. Zieli\u0144skiego wobec mechanizmu rynkowego by\u0142o niejednoznaczne, co mog\u0142o rodzi\u0107 kontrowersje. Jak ju\u017c powiedziano, wskazywa\u0142 on m.in. na wp\u0142yw niepewno\u015bci jako \u017ar\u00f3d\u0142o zawodno\u015bci rynku. Jednocze\u015bnie uwa\u017ca\u0142, \u017ce rynek cechuje znaczna stabilno\u015b\u0107, a prawdopodobie\u0144stwo b\u0142\u0119du w przewidywaniu przysz\u0142ych wielko\u015bci rynkowych mo\u017ce by\u0107 przedmiotem rachunku, poniewa\u017c podlega prawu wielkich liczb (Zieli\u0144ski, 1989, s. 20). W tym wzgl\u0119dzie dostrzega\u0142 przewag\u0119 rynku nad centralnym planowaniem, co wyrazi\u0142 bardzo dosadnie, sugeruj\u0105c, i\u017c w drugim przypadku wielko\u015bci stosowane w rachunku ekonomicznym mog\u0105 by\u0107 nieracjonalne: \u201eLepsza jest sytuacja, w kt\u00f3rej niepewno\u015b\u0107 co do danych dla rachunku ekonomicznego dotyczy tylko przysz\u0142o\u015bci, ni\u017c sytuacja, w kt\u00f3rej aktualne wielko\u015bci dla tego rachunku s\u0105 uwa\u017cane za przypadkowe i nieracjonalne\u201d (Zieli\u0144ski, 1989, s. 20).<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski analizowa\u0142 przede wszystkim s\u0142abo\u015bci gospodarki centralnie planowanej. S\u0105dzi\u0142, \u017ce brak wiary w racjonalno\u015b\u0107, wykonalno\u015b\u0107 lub przydatno\u015b\u0107 cel\u00f3w uj\u0119tych w planie, istniej\u0105cych regulacji, obowi\u0105zuj\u0105cych norm itd. s\u0105 same w sobie przeszkodami w efektywnym zachowaniu jednostek (Zieli\u0144ski, 1973, s. XXI). Cz\u0142owiek, podejmuj\u0105c dzia\u0142anie, musi mie\u0107 przekonanie o tym, \u017ce jego wysi\u0142ek ma sens. Wobec tego plan by\u0142 poddawany krytyce przez jednostki, kt\u00f3re mia\u0142y go realizowa\u0107, nawet je\u015bli krytyka ta nie by\u0142a oficjalna.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski podkre\u015bla\u0142 te\u017c niedostatki centralnego planowania takie, jak brak r\u00f3\u017cnorodno\u015bci produkt\u00f3w oraz niech\u0119\u0107 do uznania przez centralnego planist\u0119 wyst\u0119powania strat, przyczyniaj\u0105c\u0105 si\u0119 do sprzedawania konsumentom z\u0142ej jako\u015bci towar\u00f3w pierwszej potrzeby, kt\u00f3re powinny zosta\u0107 zutylizowane. Stwierdzi\u0142, \u017ce nie da si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 dobrej jako\u015bci w warunkach rynku sprzedawcy, czyli w sytuacji, gdy producenci z uwagi na niedobory (popyt permanentnie przewy\u017csza poda\u017c) maj\u0105 przewag\u0119 nad konsumentami.<\/p>\n
\nO ile w gospodarce socjalistycznej wyst\u0119powa\u0142 problem niedobor\u00f3w, to w gospodarce kapitalistycznej J.G. Zieli\u0144ski dostrzega\u0142 problem szkodliwego wp\u0142ywu reklamy na jako\u015b\u0107 i struktur\u0119 produkcji, gdy\u017c pog\u0142\u0119bia ona asymetri\u0119 informacji. R\u00f3\u017cnicowanie produkt\u00f3w przez reklam\u0119 utrudnia ponadto swobodne wej\u015bcie do ga\u0142\u0119zi. Opr\u00f3cz tego powoduje ona wzrost cen, wypieranie producent\u00f3w, kt\u00f3rych nie sta\u0107 na reklam\u0119, i ograniczenie konieczno\u015bci konkurowania poprzez podnoszenie jako\u015bci towar\u00f3w (Zieli\u0144ski, 1962, s. 152\u2013154). W skrajnych przypadkach przedsi\u0119biorstwa produkuj\u0105ce gorsze produkty mog\u0105 wypiera\u0107 z rynku te, kt\u00f3re wytwarzaj\u0105 lepsze, tylko i wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki wysokiej sprawno\u015bci w dziedzinie reklamy.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski podkre\u015bli\u0142 tak\u017ce, i\u017c w gospodarkach kapitalistycznych istnieje problem psychologicznego postarzania produkt\u00f3w, aby zach\u0119ci\u0107 ludzi do nabywania nowych. Jest to kwestia bardzo istotna z punktu widzenia ekologii. Nawet je\u015bli dana rzecz mog\u0142aby pos\u0142u\u017cy\u0107 konsumentom wzgl\u0119dnie d\u0142ugo, jest wymieniana na now\u0105, gdy\u017c reklama kszta\u0142tuje mod\u0119.<\/p>\n
\nReklama pozwala poza tym odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 konsument\u00f3w od niskiej jako\u015bci materia\u0142\u00f3w, z jakich wytworzone s\u0105 masowo produkowane dobra, podkre\u015blaj\u0105c rol\u0119 marki w kszta\u0142towaniu ich warto\u015bci. Wykreowanie marki jest technologicznie mniej k\u0142opotliwe od opracowania metody produkcji, kt\u00f3ra pozwala\u0142aby na wytwarzanie coraz lepszych jako\u015bciowo towar\u00f3w. J.G. Zieli\u0144ski twierdzi\u0142, \u017ce reklama obok pobudzania do marnotrawstwa generuje dodatkowe koszty spo\u0142eczne w postaci oddzia\u0142ywania na dzieci oraz wykorzystywania wra\u017cliwo\u015bci seksualnej poprzez dwuznaczne formu\u0142owanie slogan\u00f3w (Zieli\u0144ski, 1962, s. 220). Z praktykami marketingowymi obserwowanymi przez J.G. Zieli\u0144skiego w Stanach Zjednoczonych w latach 60. Polska boryka si\u0119 od pocz\u0105tku lat 90. XX wieku.<\/p>\n
Ma\u0142gorzata Korczyk<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kwestia asymetrii informacji by\u0142a i jest wa\u017cnym przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 ekonomist\u00f3w. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych odpowiada ona za zawodno\u015b\u0107 rynku i uzasadnia interwencj\u0119 pa\u0144stwa. Podej\u015bcie J.G. Zieli\u0144skiego do tego zagadnienia zas\u0142uguje na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 ze wzgl\u0119du na oryginalno\u015b\u0107. J.G. Zieli\u0144ski odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do problemu asymetrii informacji, nawi\u0105zuj\u0105c do s\u0142ynnego sporu pomi\u0119dzy Ludwigiem von Misesem a Oskarem Langem (wk\u0142ad…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"class_list":["post-185","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii-pl"],"yoast_head":"\n