Najwa\u017cniejszym aspektem gospodarki centralnie planowanej, kt\u00f3ry zosta\u0142 poddany krytyce przez J.G. Zieli\u0144skiego, by\u0142 rachunek bezpo\u015bredni w po\u0142\u0105czeniu z niew\u0142a\u015bciwym systemem bod\u017ac\u00f3w. Rachunek ekonomiczny stanowi og\u00f3\u0142 metod niezb\u0119dnych do dokonania przez podmiot gospodaruj\u0105cy wyboru optymalnej drogi osi\u0105gni\u0119cia danego celu (Juszczy\u0144ski, 1968, s. 73). Rachunek ekonomiczny w gospodarce socjalistycznej musia\u0142 odpowiada\u0107 specyficznie ustalonemu celowi. W gospodarce kapitalistycznej (zgodnie z teori\u0105 neoklasyczn\u0105) celem przedsi\u0119biorstw jest maksymalizacja zysku, natomiast celem konsument\u00f3w jest maksymalizacja u\u017cyteczno\u015bci. Og\u00f3lny wzrost dobrobytu spo\u0142ecze\u0144stwa osi\u0105gany jest poprzez d\u0105\u017cenie jednostek do jak najwi\u0119kszych korzy\u015bci w procesie gospodarowania. Kwesti\u0105 sporn\u0105 pozostaje poziom ingerencji pa\u0144stwa w mechanizm rynkowy. Natomiast w gospodarce socjalistycznej przyj\u0119to, \u017ce g\u0142\u00f3wnym celem produkcji jest d\u0105\u017cenie do optymalnego zaspokojenia materialnych i kulturalnych potrzeb ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa poprzez wzrost i doskonalenie produkcji (Nasi\u0142owski, 1981, s. 65).<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski podkre\u015bli\u0142, \u017ce w ekonomii politycznej socjalizmu zabrak\u0142o powi\u0105zania pomi\u0119dzy og\u00f3lnym celem gospodarki socjalistycznej (maksymalizacja zaspokojenia potrzeb, kt\u00f3re s\u0105 niemierzalne) a wytycznymi dla polityki gospodarczej. Uwa\u017ca\u0142 te\u017c, \u017ce istnia\u0142 problem zwi\u0105zku pomi\u0119dzy og\u00f3lnym celem a celami poszczeg\u00f3lnych podmiot\u00f3w: \u201eWydaje si\u0119, \u017ce nie dostrzegano tego, i\u017c istnienie jasno sprecyzowanego celu formacji nie oznacza r\u00f3wnoczesnego rozwi\u0105zania problemu motyw\u00f3w dzia\u0142ania podmiot\u00f3w gospodaruj\u0105cych. Przeciwnie, idealistycznie s\u0105dzono, \u017ce zmiana celu formacji z maksymalizacji zysku na zaspokojenie potrzeb ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa automatycznie oznacza analogiczne przeobra\u017cenie motyw\u00f3w podmiot\u00f3w gospodaruj\u0105cych (przedsi\u0119biorstw)(Zieli\u0144ski, 1989, s. 88).<\/p>\n
\nPostawienie og\u00f3lnego celu, wprowadzenie centralnego planowania oraz uspo\u0142ecznienie \u015brodk\u00f3w produkcji by\u0142o sprzeczne z natur\u0105 ludzk\u0105 i wi\u0105za\u0142o si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 zastosowania odpowiedniego rachunku.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski dostrzega\u0142 fakt, \u017ce zar\u00f3wno w gospodarce kapitalistycznej, jak i socjalistycznej ogromn\u0105 rol\u0119 dla podejmuj\u0105cych decyzje odgrywa ich w\u0142asny interes. Twierdzi\u0142, \u017ce przedsi\u0119biorstwo socjalistyczne b\u0119dzie kierowa\u0142o si\u0119 trosk\u0105 o zaspokojenie potrzeb spo\u0142ecznych tylko wtedy, gdy jest to w zgodzie z interesami osobistymi kolektywu przedsi\u0119biorstwa (Zieli\u0144ski, 1989, s. 88\u201389). Niestety zauwa\u017cy\u0142, \u017ce preferencje konsument\u00f3w bardzo cz\u0119sto by\u0142y drugorz\u0119dne w stosunku do interes\u00f3w dyrektor\u00f3w przedsi\u0119biorstw, co skutkowa\u0142o niedoborami towar\u00f3w oraz ich wadliwo\u015bci\u0105.<\/p>\n
\nOkazuje si\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wnym problemem gospodarki socjalistycznej by\u0142o rozdzielenie sfery dystrybucji od sfery produkcji. O ile w gospodarce kapitalistycznej pa\u0144stwo zaburza relacje pomi\u0119dzy nimi poprzez redystrybucj\u0119 dochodu oraz utrzymywanie sektora publicznego, to w socjalizmie nie istnia\u0142 zwi\u0105zek pomi\u0119dzy produktywno\u015bci\u0105 a wynagrodzeniem czynnik\u00f3w wytw\u00f3rczych, chocia\u017c zak\u0142ada\u0142a to obowi\u0105zuj\u0105ca doktryna.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski nie mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci co do natury ludzkiej i jej pozytywnego wp\u0142ywu na funkcjonowanie gospodarki kapitalistycznej, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca\u0142 za naturaln\u0105 w por\u00f3wnaniu z gospodark\u0105 centralnie planowan\u0105: \u201eAnaliza sztucznie stworzonych spo\u0142ecze\u0144stw pozwala nam lepiej zrozumie\u0107 nieod\u0142\u0105czne cechy historycznie ukszta\u0142towanych stosunk\u00f3w i\/lub mechanizm\u00f3w spo\u0142eczno-ekonomicznych. Wydaje mi si\u0119, \u017ce dwie spo\u015br\u00f3d tych cech maj\u0105 fundamentalne znaczenie:<\/p>\n
\n-posiadanie wbudowanego zabezpieczenia przed wrodzonymi s\u0142abo\u015bciami natury ludzkiej, od lenistwa, przez egocentryzm do kompleksu wy\u017cszo\u015bci;<\/p>\n
\n-posiadanie r\u00f3wnie\u017c wbudowanych si\u0142 r\u00f3wnowa\u017c\u0105cych, kt\u00f3re, dzia\u0142aj\u0105c poprzez nasz w\u0142asny interes, powoduj\u0105 \u2013 w sumie \u2013 \u017ce zachowujemy si\u0119 w spos\u00f3b spo\u0142ecznie do przyj\u0119cia i cz\u0119sto po\u017cyteczny.<\/p>\n
\nAnaliza \u00bbwymy\u015blonych przez cz\u0142owieka\u00ab mechanizm\u00f3w wykazuje, \u017ce ich niezdolno\u015b\u0107 do spe\u0142niania swej roli \u2013 w wi\u0119kszo\u015bci wypadk\u00f3w \u2013 wynika z braku jednej lub obu wy\u017cej wymienionych cech\u201d(Zieli\u0144ski, 1981, s. 115).<\/p>\n
\nS\u0142owa te pokazuj\u0105, \u017ce J.G. Zieli\u0144ski podwa\u017ca\u0142 fundamenty gospodarki socjalistycznej, czyli jej oparcie na b\u0142\u0119dnej wizji natury cz\u0142owieka. Ustr\u00f3j ten nie zapewnia\u0142 motywacji do zwi\u0119kszania wysi\u0142ku, kt\u00f3ry jest premiowany w warunkach gospodarki rynkowej. W dodatku sprzyja\u0142 zachowaniom nieefektywnym poprzez stosowanie niew\u0142a\u015bciwego systemu bod\u017ac\u00f3w.<\/p>\n
\nW \u015bwietle tych niedostatk\u00f3w centralnego planowania J.G. Zieli\u0144ski oraz A. Wakar zaproponowali sposoby ich ograniczenia. J.G. Zieli\u0144ski pierwotnie postulowa\u0142 decentralizacj\u0119 procesu podejmowania decyzji w gospodarce centralnie planowanej. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce dzi\u0119ki temu osi\u0105gni\u0119te zostanie zwi\u0119kszenie jej efektywno\u015bci. Decentralizacja pozwala na przyspieszenie procesu podejmowania decyzji, unikni\u0119cie problemu zniekszta\u0142cania informacji w procesie jej przekazywania pomi\u0119dzy ni\u017cszymi i wy\u017cszymi szczeblami w hierarchii zarz\u0105dzania procesem produkcji oraz obni\u017cenie koszt\u00f3w przekazywania informacji. Jego podej\u015bcie by\u0142o bliskie koncepcji przedstawionej w 1902 r. przez K. Kautsky\u2019ego, wed\u0142ug kt\u00f3rej istnia\u0142a konieczno\u015b\u0107 stosowania pieni\u0105dza nawet w socjalizmie. Model scentralizowany powinien dotyczy\u0107 \u015brodk\u00f3w produkcji, a w sferze konsumpcji powinien odgrywa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 rynek.<\/p>\n
\nNiestety A. Wakar i J.G. Zieli\u0144ski uznali, \u017ce daleko id\u0105ce reformy typu rynku kierowanego (na wz\u00f3r w\u0119gierski) by\u0142y nie do przyj\u0119cia w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci w Polsce (Zieli\u0144ski, 1973, s. XX). Wobec tego w 1960 r. rozpocz\u0119li prac\u0119 nad teori\u0105 rachunku bezpo\u015bredniego i mo\u017cliwo\u015bci\u0105 ulepszenia systemu centralnego planowania, rezygnuj\u0105c z argumentacji na rzecz decentralizacji gospodarki.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski krytykowa\u0142 rachunek ekonomiczny stosowany przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 kraj\u00f3w socjalistycznych, czyli wspomniany ju\u017c rachunek bezpo\u015bredni. Opiera\u0142 si\u0119 on na nast\u0119puj\u0105cych za\u0142o\u017ceniach:<\/p>\n
\n1) ilo\u015b\u0107 ka\u017cdego nak\u0142adu na jednostk\u0119 produktu jest okre\u015blona technologicznie i mo\u017ce by\u0107 traktowana jako dana,<\/p>\n
\n2) zestaw technicznych wska\u017anik\u00f3w nak\u0142ad\u00f3w okre\u015bla w spos\u00f3b automatyczny odpowiadaj\u0105c\u0105 mu struktur\u0119 cen, p\u0142ac i zysk\u00f3w w gospodarce narodowej (Zieli\u0144ski, 1989, s. 55).<\/p>\n
\nW zwi\u0105zku z tym cena r\u00f3wna jest kosztowi jednostkowemu powi\u0119kszonemu o zysk na jednostk\u0119. Taki spos\u00f3b ustalania ceny wyeliminowa\u0142 efekt substytucyjny teorii produkcyjno\u015bci kra\u0144cowej, co stanowi powa\u017cn\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 rachunku bezpo\u015bredniego, kt\u00f3ry sprowadza\u0142 si\u0119 do bezpo\u015bredniego koordynowania wielko\u015bci fizycznych (np. poda\u017c stali b\u0119d\u0105ca funkcj\u0105 mocy produkcyjnych i innych warunk\u00f3w materialno-technicznych by\u0142a odnoszona do zapotrzebowania na stal jako wyniku innego rachunku technicznego) (Zieli\u0144ski, 1989, s. 55\u201356).<\/p>\n
\nCeny i p\u0142ace nie spe\u0142nia\u0142y wi\u0119c roli r\u00f3wnowa\u017c\u0105cej, poniewa\u017c wielko\u015bci poda\u017cy i popytu na dany produkt nie s\u0105 w rachunku bezpo\u015brednim funkcj\u0105 jego ceny, a popyt na si\u0142\u0119 robocz\u0105 nie jest funkcj\u0105 p\u0142ac (Zieli\u0144ski, 1989, s. 55\u201356). Kwestia cen stanowi\u0142a nierozwi\u0105zywalny problem rachunku bezpo\u015bredniego. Centralny planista, ustalaj\u0105c ceny, odr\u0119bnie traktowa\u0142 sfery konsumpcji i produkcji, kszta\u0142tuj\u0105c odr\u0119bne i w du\u017cym stopniu wzajemnie niezale\u017cne poziomy cen: z jednej strony dla producent\u00f3w, a z drugiej dla konsument\u00f3w (Pola\u0144ski, 1987, s. 1287). Wobec tego w gospodarce socjalistycznej nie istnia\u0142 jeden og\u00f3lny poziom cen, powoduj\u0105c tak\u017ce to, \u017ce pieni\u0105dz mia\u0142 r\u00f3\u017cn\u0105 si\u0142\u0119 nabywcz\u0105 w zale\u017cno\u015bci od sfery (Pola\u0144ski, 1987, s. 1287).J.G. Zieli\u0144ski krytykowa\u0142 stosowanie cen operatywnych (r\u00f3\u017cne ceny dla dostawc\u00f3w i odbiorc\u00f3w), kt\u00f3re najcz\u0119\u015bciej nie by\u0142y cenami r\u00f3wnowagi, sk\u0105d wynika\u0142a potrzeba rozdzielnictwa i reglamentacji \u015brodk\u00f3w produkcji (Zieli\u0144ski, 1989, s. 58). Trudno by\u0142o o racjonalno\u015b\u0107 w tego rodzaju rachunku. Z jednej strony podzia\u0142 odbywa\u0142 si\u0119 na podstawie cen determinowanych przez koszty, a z drugiej w drodze reglamentacji opartej na niejasnych kryteriach.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski i A. Wakar uwa\u017cali tak\u017ce za b\u0142\u0119dny system bod\u017ac\u00f3w polegaj\u0105cy na traktowaniu jako podstawy do premiowania warto\u015bci produkcji w cenach zbytu przy stosowaniu wspomnianych cen operatywnych. Powodowa\u0142o to, \u017ce produkt A, kt\u00f3ry wymaga\u0142 dwa razy wi\u0119cej nak\u0142ad\u00f3w ni\u017c produkt B, by\u0142 od niego tak\u017ce dwa razy dro\u017cszy (Wakar, Zieli\u0144ski, 1962). Premiowanie kierownictwa przedsi\u0119biorstw oparte na warto\u015bci produkcji wyra\u017conej w tak ustalanych cenach powodowa\u0142o, \u017ce w jego interesie by\u0142o zast\u0119powanie produktu B produktem A. Z tego powodu autorzy uznali stosowany system premiowy i spos\u00f3b kszta\u0142towania cen za sprzeczne ze sob\u0105 (Wakar, Zieli\u0144ski, 1962). Podkre\u015bli\u0107 te\u017c trzeba, \u017ce sytuacja ta sprzyja\u0142a marnotrawstwu, poniewa\u017c nie istnia\u0142y bod\u017ace do ograniczania nak\u0142ad\u00f3w.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski i A. Wakar stwierdzili, \u017ce sposobem zapobiegania wyst\u0119powaniu tej sprzeczno\u015bci jest albo dostosowanie systemu cen do systemu bod\u017ac\u00f3w, albo stworzenie systemu bod\u017ac\u00f3w odpowiadaj\u0105cego przyj\u0119tej metodzie ustalania cen. Autorzy wykazali, \u017ce nie jest mo\u017cliwe znalezienie adekwatnego sposobu ustalania cen do praktykowanego systemu bod\u017ac\u00f3w. Konieczne by\u0142oby zr\u00f3wnanie cen wszystkich czynnik\u00f3w produkcji, aby ceny danych d\u00f3br konsumpcyjnych ustalane na podstawie koszt\u00f3w by\u0142y r\u00f3wne (np. cena ubrania w 100% bawe\u0142nianego i cena ubrania w 40% bawe\u0142nianego), co zniech\u0119ca\u0142oby producent\u00f3w do preferowania drogich materia\u0142\u00f3w. A. Wakar i J.G. Zieli\u0144ski uwa\u017cali, \u017ce istniej\u0105 jednak powa\u017cne przeszkody we wprowadzeniu takiego systemu cen. By\u0142by on sprzeczny ze zdrowym rozs\u0105dkiem, gdy\u017c ceny d\u00f3br, kt\u00f3re s\u0105 zawsze i wsz\u0119dzie wysokie (np. bawe\u0142ny), by\u0142yby r\u00f3wne cenom d\u00f3br relatywnie tanich, a nawyk my\u015blenia, \u017ce stosunek cen powinien odpowiada\u0107 stosunkowi warto\u015bci, jest trudny do przezwyci\u0119\u017cenia (Wakar, Zieli\u0144ski, 1962). Zmiana metody ustalania cen nie doprowadzi\u0142aby tak\u017ce do efektywnego u\u017cycia zasob\u00f3w ani do unikni\u0119cia konieczno\u015bci stosowania podw\u00f3jnego systemu cen.<\/p>\n
\nA. Wakar i J.G. Zieli\u0144ski poddali wi\u0119c krytyce podstaw\u0119 praktyki centralnego planowania, twierdz\u0105c, \u017ce zasada jednej ceny jest kluczowa dla osi\u0105gni\u0119cia technicznej efektywno\u015bci produkcji. Co wi\u0119cej, podkre\u015blili, i\u017c podw\u00f3jny system cen przyj\u0119ty w gospodarce socjalistycznej by\u0142 efektem zewn\u0119trznego charakteru metod produkcji (ustalanych przez urz\u0119dnik\u00f3w na szczeblu centralnym bez uwzgl\u0119dnienia kierownictwa przedsi\u0119biorstw), kt\u00f3re ani nie by\u0142y wewn\u0119trznie sp\u00f3jne, ani skoordynowane ze struktur\u0105 cen. Wed\u0142ug autor\u00f3w w bezpo\u015brednim rachunku ekonomicznym nie istniej\u0105 optymalne w swej istocie ceny oraz system bod\u017ac\u00f3w.<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski stwierdzi\u0142, \u017ce w gospodarce socjalistycznej istota problemu optymalnej alokacji zasob\u00f3w wi\u0105za\u0142a si\u0119 z brakiem racjonalnych cen, kt\u00f3re odzwierciedla\u0142yby rzadko\u015b\u0107 zasob\u00f3w (Zieli\u0144ski, 1962a, s.1\u20133). Ceny kszta\u0142towane przez centralnego planist\u0119 nie stymulowa\u0142y przedsi\u0119biorstw do oszcz\u0119dno\u015bci nak\u0142ad\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym rachunek bezpo\u015bredni uniemo\u017cliwia\u0142 wyb\u00f3r najlepszych metod produkcji (Zieli\u0144ski, 1962a, s. 7). Z drugiej strony jednak, wyb\u00f3r optymalnej technologii z punktu widzenia gospodarki jako ca\u0142o\u015bci, a nie z punktu widzenia zysku prywatnego inwestora, jest niemo\u017cliwy nie tylko w przypadku rachunku bezpo\u015bredniego w gospodarce socjalistycznej, lecz tak\u017ce w przypadku gospodarek rynkowych kraj\u00f3w rozwini\u0119tych i rozwijaj\u0105cych si\u0119 (Zieli\u0144ski, 1962a, s. 11).<\/p>\n
\nJ.G. Zieli\u0144ski mia\u0142 w planach wydanie podr\u0119cznika akademickiego do ekonomii politycznej socjalizmu we wsp\u00f3\u0142pracy z wybitnymi polskimi ekonomistami. Jak wspomina A. Lipowski, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 jednym z redaktor\u00f3w ksi\u0105\u017cki, J.G. Zieli\u0144ski uwa\u017ca\u0142, \u017ce obowi\u0105zuj\u0105ce w tamtym okresie pozycje by\u0142y zbyt apologetyczne, gdy\u017c koncentrowa\u0142y si\u0119 na ukazywaniu gospodarki centralnie planowanej wy\u0142\u0105cznie z dobrej strony. Istnia\u0142a wi\u0119c potrzeba stworzenia podr\u0119cznika bardziej obiektywnego, a zarazem krytycznego. Niestety s\u0142u\u017cba bezpiecze\u0144stwa uniemo\u017cliwi\u0142a mu realizacj\u0119 tego ambitnego planu.<\/p>\n
\nPomimo przeszk\u00f3d zainteresowania badawcze J.G. Zieli\u0144skiego zar\u00f3wno w Polsce, jak i poza jej granicami koncentrowa\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 gospodarki centralnie planowanej oraz jej reformy polegaj\u0105cej na urynkowieniu przede wszystkim tych sektor\u00f3w gospodarki, kt\u00f3re zajmowa\u0142y si\u0119 produkcj\u0105 d\u00f3br konsumpcyjnych. Analizuj\u0105c specyfik\u0119 kapitalizmu, dostrzega\u0142 zalety mechanizmu rynkowego, a tak\u017ce jego ograniczenia wynikaj\u0105ce z monopolizacji, st\u0105d jego podej\u015bcie dalekie by\u0142o od wolnorynkowego, kt\u00f3re dominowa\u0142o, ju\u017c po jego \u015bmierci, od lat 80. XX w. w polityce gospodarczej kraj\u00f3w rozwini\u0119tych, jak Stany Zjednoczone Ameryki. Wbrew pozorom spos\u00f3b widzenia kapitalizmu, jaki prezentowa\u0142 J.G. Zieli\u0144ski, mo\u017ce by\u0107 bardziej interesuj\u0105cy dla dzisiejszego czytelnika ni\u017c dla jego wsp\u00f3\u0142czesnego, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 \u017cy\u0107 w \u201ebloku wschodnim\u201d, nie rozumiej\u0105c badanej problematyki lub m\u00f3g\u0142 by\u0107 mieszka\u0144cem \u201ebloku zachodniego\u201d, kt\u00f3ry sta\u0142 u progu powszechnej deregulacji i prywatyzacji.<\/p>\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Najwa\u017cniejszym aspektem gospodarki centralnie planowanej, kt\u00f3ry zosta\u0142 poddany krytyce przez J.G. Zieli\u0144skiego, by\u0142 rachunek bezpo\u015bredni w po\u0142\u0105czeniu z niew\u0142a\u015bciwym systemem bod\u017ac\u00f3w. Rachunek ekonomiczny stanowi og\u00f3\u0142 metod niezb\u0119dnych do dokonania przez podmiot gospodaruj\u0105cy wyboru optymalnej drogi osi\u0105gni\u0119cia danego celu (Juszczy\u0144ski, 1968, s. 73). Rachunek ekonomiczny w gospodarce socjalistycznej musia\u0142 odpowiada\u0107 specyficznie ustalonemu celowi. W gospodarce kapitalistycznej…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"class_list":["post-190","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii-pl"],"yoast_head":"\n