Miko\u0142aj Kopernik (1473-1543) w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci istnieje jako wybitny astronom oraz cz\u0142owiek wszechstronny (by\u0142 tak\u017ce medykiem, teologiem oraz zarz\u0105dc\u0105 d\u00f3br ko\u015bcielnych) jak przysta\u0142o na przedstawiciela epoki Renesansu. Dokona\u0142 on tak\u017ce prze\u0142omu w naukach spo\u0142ecznych, wskazuj\u0105c na zagro\u017cenie ze strony w\u0142adzy pa\u0144stwowej w postaci nadmiernej kontroli nad dzia\u0142aniami innych ludzi (spoza w\u0142adzy) przejawiaj\u0105ce si\u0119 w hamowaniu post\u0119pu dla korzy\u015bci w\u0142asnej, np. poprzez zwi\u0119kszanie ilo\u015bci pieni\u0105dza w obiegu prowadz\u0105ce do jego deprecjacji i spadku zaufania do niego. Wobec tego Kopernik z punktu widzenia ekonomisty jawi si\u0119 jako prekursor teorii ilo\u015bciowej pieni\u0105dza (zmiany w og\u00f3lnym poziomie cen s\u0105 prawie zawsze skutkiem zmian w poda\u017cy pieni\u0105dza) oraz prawdziwy autor prawa Greshama (z\u0142y pieni\u0105dz wypiera z obiegu dobry). Polski uczony poruszy\u0142 niniejsze zagadnienia w swoich dw\u00f3ch dzie\u0142ach: w \u201eTraktacie o monetach\u201d z roku 1519 oraz w \u201eSposobie bicia monety\u201d z 1526 roku. Szczeg\u00f3lnie intryguj\u0105ce s\u0105 okoliczno\u015bci, w jakich zrodzi\u0142o si\u0119 jego zainteresowanie sprawami monetarnymi.<\/p>\n
Uwarunkowania spo\u0142eczno-gospodarcze, w jakich \u017cyj\u0105 i tworz\u0105 uczeni nie pozostaj\u0105 bez wp\u0142ywu na ich pogl\u0105dy i teorie. Nie inaczej by\u0142o w przypadku Kopernika, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat u schy\u0142ku przesi\u0105kni\u0119tego pesymizmem \u015aredniowiecza, aby do\u015bwiadczy\u0107 pe\u0142nej optymizmu i wiary w mo\u017cliwo\u015bci cz\u0142owieka epoki Odrodzenia. Na czas Renesansu przypad\u0142 tak\u017ce okres reformacji przeobra\u017caj\u0105cej w drastyczny spos\u00f3b Europ\u0119 poprzez krwawe konflikty. Kopernik musia\u0142 pisa\u0107 swe wszechstronne i rewolucyjne dzie\u0142a ostro\u017cnie, \u017ceby jako kanonik zarz\u0105dzaj\u0105cy maj\u0105tkiem Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego nie narazi\u0107 si\u0119 jego w\u0142adzy, a by\u0142a ona w Polsce niekwestionowana za spraw\u0105 gorliwo\u015bci kr\u00f3la Zygmunta I Starego (1467-1548), kt\u00f3ry z determinacj\u0105 prze\u015bladowa\u0142 krytyk\u00f3w tej instytucji.<\/p>\n
Na polu politycznym, w kontaktach z Ko\u015bcio\u0142em, Kopernik cieszy\u0142 si\u0119 zaufaniem kr\u00f3la, m.in. dlatego, \u017ce uczony wyrazi\u0142 publiczny sprzeciw wobec wyboru biskup\u00f3w przez Watykan bez zgody Zygmunta I, doprowadzaj\u0105c do przywr\u00f3cenia jego wp\u0142ywu na ich mianowanie. Nie zaskakuje wi\u0119c fakt, i\u017c kr\u00f3l, kt\u00f3ry musia\u0142 zmierzy\u0107 si\u0119 z uporz\u0105dkowaniem systemu pieni\u0119\u017cnego zaproponowa\u0142 Kopernikowi \u00a0udzia\u0142 w dyskusji nad reform\u0105.<\/p>\n
W Polsce na pocz\u0105tku XVI wieku funkcjonowa\u0142y w zasadzie trzy systemy monetarne: polski, litewski i pruski, a w obiegu znajdowa\u0142y si\u0119 liczne, w tym sfa\u0142szowane monety utrudniaj\u0105ce rozliczenia w handlu zagranicznym. Dodatkowym problemem by\u0142a inflacja, kt\u00f3r\u0105 spowodowa\u0142y nap\u0142yw kruszc\u00f3w do Polski w wyniku odkry\u0107 geograficznych (w Europie \u015arodkowej w latach 1470-1520 poda\u017c srebra podwoi\u0142a si\u0119) oraz \u201epsucie\u201d (g\u0142\u00f3wnie przez niezale\u017cne od kr\u00f3la mennice) pieni\u0105dza poprzez zmniejszanie zawarto\u015bci kruszc\u00f3w szlachetnych w monetach, dzi\u0119ki czemu mo\u017cna by\u0142o zwi\u0119ksza\u0107 ich poda\u017c. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce polska gospodarka pierwszych dekad XVI wieku nie rozwija\u0142a si\u0119 r\u00f3wnomiernie. Polska jako najwi\u0119kszy eksporter zb\u00f3\u017c w Europie i jeden z czo\u0142owych dostawc\u00f3w surowc\u00f3w (drewno, \u017celazo itd.) dla wchodz\u0105cych na drog\u0119 uprzemys\u0142owienia Niderland\u00f3w i Anglii nie doprowadzi\u0142a do dywersyfikacji produkcji. Nie rozwin\u0119\u0142y si\u0119 przemys\u0142 w\u0142\u00f3kienniczy ani rzemios\u0142o, co przy nap\u0142ywie pieni\u0119dzy z tytu\u0142u eksportu surowc\u00f3w powodowa\u0142o inflacj\u0119 oraz zmusza\u0142o kraj do zwi\u0119kszania importu produkt\u00f3w przemys\u0142owych. Dzia\u0142o si\u0119 tak w wyniku kontroli produkcji rolnej przez magnateri\u0119, kt\u00f3ra bogac\u0105c si\u0119 na wywozie surowc\u00f3w, zubo\u017ca\u0142a pozosta\u0142e grupy spo\u0142eczne.<\/p>\n
Kopernik wraz z Justusem Ludwikiem Decjuszem, doradc\u0105 Zygmunta I Starego oraz przyjacielem Erazma z Rotterdamu, prowadzi\u0142 sp\u00f3r co do kszta\u0142tu reformy systemu monetarnego, kt\u00f3ra mia\u0142a na celu wyeliminowanie powszechnej dro\u017cyzny (w Rzeczpospolitej w latach 1510-1520 ceny podwoi\u0142y si\u0119, a ceny produkt\u00f3w rolnych w latach 1515-1520 wzros\u0142y o 250%). \u00a0Kopernik podkre\u015bla\u0142, \u017ce pieni\u0105dz jest nie tylko \u015brodkiem wymiany, lecz tak\u017ce miernikiem warto\u015bci, dlatego jego warto\u015b\u0107 powinna by\u0107 sta\u0142a w trosce o rozw\u00f3j handlu. Wed\u0142ug Kopernika inflacja wynika\u0142a ze \u201espodlenia\u201d pieni\u0119dzy, czyli pogorszenia ich jako\u015bci w taki spos\u00f3b, i\u017c zmniejszona zawarto\u015b\u0107 z\u0142ota lub srebra w monetach sprzyja\u0142a wzrostowi ich ilo\u015bci w obiegu. Wyrazi\u0142 to wprost w swoim dziele z 1526 roku pt. \u201eSpos\u00f3b bicia monety\u201d: \u201eMoneta traci na szacunku szczeg\u00f3lniej wskutek nadmiernej jej ilo\u015bci.\u201d, a \u201e\u2026powszechna dro\u017cyzna pochodzi ze spodlenia pieni\u0105dza.\u201d<\/p>\n
Sformu\u0142owania te traktowane s\u0105 w literaturze jako przyczynek do stworzenia teorii ilo\u015bciowej pieni\u0105dza, kt\u00f3rej istot\u0119 wyrazi\u0142 dopiero w 1752 roku David Hume, g\u0142osz\u0105c zasad\u0119 neutralno\u015bci pieni\u0105dza, czyli stwierdzenie, \u017ce w d\u0142ugim okresie zwi\u0119kszenie ilo\u015bci pieni\u0105dza w obiegu prowadzi wy\u0142\u0105cznie do wzrostu og\u00f3lnego poziomu cen. Kopernik ewidentnie dostrzeg\u0142 zale\u017cno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy zmian\u0105 poda\u017cy monet a cenami pozosta\u0142ych towar\u00f3w, a jego dzie\u0142o z 1526 roku zosta\u0142o dostrze\u017cone przez J. Schumpetera w kompleksowej pracy \u201eHistoria analizy ekonomicznej\u201d z 1954 roku (wydana po\u015bmiertnie).\u00a0<\/p>\n
Niestety w literaturze ekonomicznej okresu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej przedstawiciele marksizmu, jak Edward Lipi\u0144ski, przeczyli temu, i\u017c wybitny polski uczony m\u00f3g\u0142 b\u0142\u0119dnie w ich ocenie pojmowa\u0107 zjawiska pieni\u0119\u017cne, dlatego przez dziesi\u0105tki lat nie promowano w Polsce dorobku Kopernika jako prekursora my\u015bli ekonomicznej. Z pozycji marksowskiej teorii pieni\u0105dza (pieni\u0105dz kruszcowy wed\u0142ug Marksa jest miar\u0105 warto\u015bci tylko dlatego, \u017ce sam jest produktem pracy, a jego ilo\u015b\u0107 nie ma wp\u0142ywu na og\u00f3lny poziom cen), Edward Lipi\u0144ski argumentowa\u0142, \u017ce wed\u0142ug Kopernika si\u0142a nabywcza monet zale\u017cy od ilo\u015bci zawartego w nich kruszcu, a ceny pozosta\u0142ych d\u00f3br zmieniaj\u0105 si\u0119 proporcjonalnie do zmian ilo\u015bci srebra lub z\u0142ota w monetach. Lipi\u0144ski niepoprawnie interpretowa\u0142 u\u017cyte przez Kopernika s\u0142owo \u201eszacunek\u201d w odniesieniu do monety. Zdaniem Lipi\u0144skiego opiera\u0142 si\u0119 on tylko na warto\u015bci kruszcu (w rzeczywisto\u015bci \u201eszacunek\u201d oznacza\u0142 w pracach Kopernika warto\u015b\u0107 nominaln\u0105 lub popyt na monety, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 sprawia\u0107, i\u017c ich warto\u015b\u0107\u00a0 rynkowa r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od warto\u015bci kruszcu). Doszed\u0142 na tej podstawie do wniosku, \u017ce w rozwa\u017caniach Kopernika szacunek monety nie mo\u017ce zmienia\u0107 si\u0119 niezale\u017cnie od zawarto\u015bci kruszcu, co przeczy prawdziwemu pogl\u0105dowi astronoma. Szacunek monety m\u00f3g\u0142 wed\u0142ug Kopernika przewy\u017csza\u0107 jej warto\u015b\u0107 uto\u017csamian\u0105 z ilo\u015bci\u0105 zawartego w niej kruszcu i wtedy moneta by\u0142a przeszacowana. Gdy fakt ten po czasie stawa\u0142 si\u0119 widoczny, ceny towar\u00f3w ros\u0142y.<\/p>\n
Inflacja nie by\u0142a jedynym negatywnym skutkiem psucia pieni\u0105dza, gdy\u017c obni\u017cenie jako\u015bci monet wp\u0142ywa\u0142o tak\u017ce na wypieranie z obiegu tych o wysokiej zawarto\u015bci kruszc\u00f3w szlachetnych, poniewa\u017c podmioty dysponuj\u0105ce odpowiedni\u0105 informacj\u0105 (np. z\u0142otnicy) gromadzi\u0142y \u201edobre\u201d monety, p\u0142ac\u0105c wy\u0142\u0105cznie \u201egorszymi\u201d lub eksportowali te pierwsze. Zjawisko to wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie opisywane jest mianem prawa Greshama od nazwiska angielskiego kupca i finansisty, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 w roku napisania przez Kopernika \u201eTraktatu o monetach\u201d, czyli w roku 1519, gdy po raz pierwszy Kopernik poruszy\u0142 powy\u017csze zagadnienie (pracowa\u0142 nad nim ju\u017c w 1517 roku na zlecenie biskupa warmi\u0144skiego). Nie ma wobec tego w\u0105tpliwo\u015bci co do pierwsze\u0144stwa Kopernika w sformu\u0142owaniu niniejszego prawa (niekt\u00f3rzy autorzy wskazuj\u0105, i\u017c jego rzeczywistym tw\u00f3rc\u0105 by\u0142 XIV \u2013 wieczny biskup Miko\u0142aj Oresmiusz).<\/p>\n
Maj\u0105c ugruntowane pogl\u0105dy na sprawy monetarne, Kopernik stara\u0142 si\u0119 przekona\u0107 Decjusza o ich s\u0142uszno\u015bci, lecz jego oponent nie przyjmowa\u0142 do wiadomo\u015bci faktu, i\u017c pieni\u0105dz gorszy wypiera lepszy. Decjusz zakwestionowa\u0142 w konsekwencji zasadno\u015b\u0107 ca\u0142ej koncepcji reformy zaproponowanej przez Kopernika. Uderza\u0142a ona w dodatku w plany kr\u00f3la, kt\u00f3ry mia\u0142 do zrealizowania interesy polityczny oraz w\u0142asny. Kopernik w dziele z 1526 roku postulowa\u0142 utrzymanie w kr\u00f3lestwie wy\u0142\u0105cznie jednej mennicy, \u017ceby kontrolowa\u0107 poda\u017c pieni\u0105dza (\u201e\u2026aby si\u0119 wystrzegano zbytniej ilo\u015bci monet\u201d). Niestety z powod\u00f3w politycznych nie uda\u0142o si\u0119 tego celu osi\u0105gn\u0105\u0107 i funkcjonowa\u0142y dwie mennice: polska i litewska. Ponadto Kopernik zaleci\u0142 wycofanie starej monety z obiegu przy wprowadzaniu nowej (prawo Greshama) wbrew pogl\u0105dowi Decjusza, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201ez\u0142a\u201d moneta po jakim\u015b czasie od wprowadzenia nowej samoistnie zniknie z obiegu (np. zostanie wyeksportowana).\u00a0 To, co dzi\u015b nazywamy doch\u00f3d senioralny (doch\u00f3d z tytu\u0142u emisji pieni\u0105dza) powinno zdaniem Kopernika wystarcza\u0107 tylko na pokrycie wydatk\u00f3w menniczych, czyli kr\u00f3l nie powinien czerpa\u0107 zysk\u00f3w na finansowanie swoich wydatk\u00f3w dzi\u0119ki wprowadzaniu monet do obiegu. Kopernik uwa\u017ca\u0142, \u017ce takie praktyki prowadz\u0105 do psucia pieni\u0105dza. Jak \u0142atwo si\u0119 domy\u015bli\u0107 Zygmunt I nie przysta\u0142 na te rozwi\u0105zania (normaln\u0105 praktyk\u0105 w \u00f3wczesnej Europie by\u0142o osi\u0105ganie korzy\u015bci przez w\u0142adc\u00f3w z emisji pieni\u0105dza) i zrealizowa\u0142 gorszy projekt Decjusza, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do dalszego spadku warto\u015bci pieni\u0105dza.<\/p>\n
Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 stwierdzenie, \u017ce projekt reformy Kopernika zak\u0142adaj\u0105cy monopol na emisj\u0119 pieni\u0105dza oraz wyeliminowanie zysk\u00f3w quasi-fiskalnych z tej dzia\u0142alno\u015bci pa\u0144stwa by\u0142 rewolucyjny jak na czasy, w kt\u00f3rych \u017cy\u0142. Chocia\u017c dzi\u015b przewaga pomys\u0142u Kopernika nad koncepcj\u0105 Decjusza jest wyra\u017ana, w\u00f3wczas z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w nie przyj\u0119to propozycji astronoma. By\u0107 mo\u017ce obok czynnik\u00f3w politycznych i finansowych zawa\u017cy\u0142a rzecz tak trywialna, jak pr\u00f3\u017cno\u015b\u0107 kr\u00f3la, na kt\u00f3rego cze\u015b\u0107 pisa\u0142 listy pochwalne wybitny humanista Erazm z Rotterdamu \u2013 przyjaciel Decjusza.<\/p>\n
Wk\u0142ad Kopernika w rozw\u00f3j teorii pieni\u0105dza jest niew\u0105tpliwy, chocia\u017c ze wzgl\u0119du na ewolucj\u0119 jego formy stwierdzenie Kopernika o wypieraniu pieni\u0105dza o wy\u017cszej zawarto\u015bci kruszcu przez ten o zawarto\u015bci ni\u017cszej ma znaczenie przede wszystkim historyczne. Jednak obserwacja dotycz\u0105ca wp\u0142ywu \u201epsucia\u201d pieni\u0105dza na wzrost og\u00f3lnego poziomu cen pozostaje w mocy, gdy\u017c bez wzgl\u0119du na materia\u0142, z kt\u00f3rego zrobiony jest pieni\u0105dz, w\u0142adze monetarne nierzadko nadal ulegaj\u0105 pokusie zwi\u0119kszania jego ilo\u015bci w obiegu, generuj\u0105c inflacj\u0119, czyli zmniejszenie warto\u015bci jednostki pieni\u0119\u017cnej. Troska Kopernika o warto\u015b\u0107 pieni\u0105dza stanowi\u0142a dla niego jeden z najmniej rozumianych element\u00f3w gwarancji bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa. Niech s\u0142owa wielkiego uczonego pos\u0142u\u017c\u0105 za podsumowanie niniejszego artyku\u0142u: \u201eZ po\u015br\u00f3d niezliczonej ilo\u015bci kl\u0119sk, kt\u00f3re zwykle powoduj\u0105 upadek kr\u00f3lestw, ksi\u0119stw i rzeczpospolitych, cztery wed\u0142ug mego zdania s\u0105 najniebezpieczniejsze, a mianowicie: niezgoda, wielka \u015bmiertelno\u015b\u0107, nieurodzaj i spodlenie pieni\u0119dzy. Trzy pierwsze s\u0105 tak oczywiste dla ka\u017cdego, \u017ce nie ma cz\u0142owieka, kt\u00f3ryby o nich nie wiedzia\u0142. Jednak je\u015bli chodzi o czwart\u0105, dotycz\u0105c\u0105 pieni\u0105dza, to poza garstk\u0105 ludzi o wyj\u0105tkowych zdolno\u015bciach, niewiele jest os\u00f3b, kt\u00f3ryby si\u0119 ni\u0105 interesowa\u0142y. Dzieje si\u0119 tak dlatego, \u017ce kl\u0119ska ta nie rujnuje pa\u0144stwa od razu, lecz powoli, dzia\u0142aj\u0105c jakby w spos\u00f3b ukryty.\u201d<\/p>\n
Artyku\u0142 pierwotnie ukaza\u0142 si\u0119 w „Gazecie SGH”.\u00a0<\/p>\n
Bibliografia:<\/strong><\/p>\n Bernholz P., Kugler P., The Price resolution in the 16th Century. Empirical results from structural vector autoregression model, <\/em>WWZ Working Paper, No. 12\/07, University of Basel, Center of Business and Economics (WWZ), Basel, 2007.<\/p>\n Dmochowski J., Miko\u0142aja Kopernika rozprawy o monecie i inne pisma ekonomiczne oraz J.L. Decjusza Traktat o biciu monety, <\/em>wyd. Wy\u017cszej Szko\u0142y Handlowej, Warszawa 1923.<\/p>\n Erazm z Rotterdamu, Pochwa\u0142a g\u0142upoty, <\/em>wyd. Altaya, Warszawa 2001.<\/p>\n Friedman M., Quantity Theory of Money, <\/em>[w:] The New Palgrave. Money, <\/em>The Macmillan Press, London 1989.<\/p>\n Gigliotti J., The Role of High Inflation in the Decline of Sixteenth CenturyPoland-Lithuania\u2019s Economy, <\/em>[w:] The Polish Review, <\/em>vol. LIV, no. 1, pp. 61-76, The Polish Institute of Arts and Sciences of America, 2009.<\/p>\n Huizinga J., Jesie\u0144 \u015bredniowiecza, <\/em>PIW, Warszawa 1967.<\/p>\n Ingram J.K., Historia ekonomii politycznej, <\/em>wyd. E. Wende i Sp\u00f3\u0142ka, Warszawa 1907.<\/p>\n Koszutski S., Podr\u0119cznik ekonomii politycznej, <\/em>Nak\u0142ad Gebethnera i Wolffa, Krak\u00f3w 1912.<\/p>\n Lewi\u0144ski J., Tw\u00f3rcy ekonomii politycznej, <\/em>Biblioteka Szko\u0142y G\u0142\u00f3wnej Handlowej, Warszawa 1935.<\/p>\n Lipi\u0144ski E., Studia nad histori\u0105 polskiej my\u015bli ekonomicznej, <\/em>PWN, Warszawa 1956.<\/p>\n Niehans J., A History of Economic Theory. Classic Contributions 1720-1980, <\/em>The Johns Hopkins University Press, Baltimore and London 1994.<\/p>\n Rothbard M., An Austrian Perspective on the History of Economic Thought, <\/em>[w:] Economic Thought Before Adam Smith, <\/em>vol. I; www.mises.org\/library\/copernicus-and-quantity-theory-money<\/a>; dost\u0119p: 10.07.2023.<\/p>\n